Περί "απλοϊκής γραφής".

Υπάρχουν κάποιες λέξεις που χρησιμοποιούμε τόσο συχνά, ώστε ξεχνάμε να αναρωτηθούμε τι πραγματικά σημαίνουν. Μία από αυτές είναι και η απλοϊκή, όταν χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη γραφή ενός μυθιστορήματος.

Πόσες φορές δεν έχουμε δει τη φράση, είναι πολύ απλοϊκά γραμμένο, σε μια άποψη ή κριτική; Ίσως το έχουμε πει κι εμείς κάποια στιγμή. Όμως τι ακριβώς σημαίνει και με ποιον σκοπό λέγεται;

Ένας συγγραφέας μπορεί να χρησιμοποιεί απλές λέξεις, μικρές προτάσεις και άμεση αφήγηση που δεν αφήνει καμία αμφιβολία στον αναγνώστη για το τι διαβάζει. Για κάποιους αυτό σημαίνει αυτόματα πως το βιβλίο είναι ρηχό, κακογραμμένο και χωρίς λογοτεχνική αξία.

Αυτό που κάποιοι δεν καταλαβαίνουν είναι πως η απλή γραφή μπορεί συνειδητά να είναι επιλογή του συγγραφέα, ο οποίος μπορεί να επιλέξει καθημερινό λεξιλόγιο, σύντομες προτάσεις, γρήγορο ρυθμό και έναν τρόπο αφήγησης που δεν στέκεται για ώρα πάνω σε κάθε περιγραφή ή σκέψη. Συνήθως γίνεται γιατί εξυπηρετεί την ιστορία του αλλά και το κοινό που διαβάζει τη δουλειά του.

Ένα αστυνομικό μυθιστόρημα που θέλει να δημιουργήσει ένταση δεν χρειάζεται απαραίτητα μακροσκελείς περιγραφές. Μια ρομαντική ιστορία μπορεί να επιλέξει άμεσους διαλόγους. Ένα μυθιστόρημα που απευθύνεται σε έναν αναγνώστη που θέλει να διαβάσει γρήγορα και να αφεθεί στην ιστορία δεν είναι υποχρεωμένο να του βάλει γλωσσικά εμπόδια.

Η λογοτεχνία δεν είναι διαγωνισμός δυσκολίας. Το πιο περίπλοκο κείμενο δεν είναι αυτομάτως και το καλύτερο κείμενο. Υπάρχει μια περίεργη αντίληψη που συναντάμε συχνά στη συζήτηση γύρω από τα βιβλία ότι, όσο πιο δύσκολο είναι ένα κείμενο, τόσο μεγαλύτερη λογοτεχνική αξία έχει. Υπάρχουν κείμενα με σπάνιες λέξεις που χρειάζεσαι λεξικό για να τις κατανοήσεις, πολύπλοκες προτάσεις που ίσως χρειαστεί να διαβάσεις δυο φορές, πολλές μεταφορές που κάνει το κείμενο ακόμα πιο περίπλοκο και συμβολισμούς που καλείται ο αναγνώστης να αναγνωρίσει. Όλα αυτά μπορούν ασφαλώς να δημιουργήσουν ένα εξαιρετικό λογοτεχνικό αποτέλεσμα μπορούν όμως και να μη δημιουργήσουν απολύτως τίποτα, γιατί η πολυπλοκότητα από μόνη της δεν είναι αρετή, όπως ακριβώς και η απλότητα από μόνη της δεν είναι ελάττωμα.

Το ζητούμενο είναι αν ο τρόπος με τον οποίο γράφεται μια ιστορία λειτουργεί για την ίδια την ιστορία, αν ο συγγραφέας καταφέρνει να σου περάσει το συναίσθημα και την ψυχοσύνθεση των πρωταγωνιστών του. Το να γράφεις απλά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν μπορείς να γράψεις δύσκολα. Αντίθετα, το να μεταφέρεις μια ιδέα με καθαρό και κατανοητό τρόπο μπορεί να απαιτεί μεγάλη ακρίβεια. Το πραγματικά απλό κείμενο δεν είναι εκείνο που δεν έχει τίποτα να πει αλλά εκείνο που δεν χρειάζεται να κάνει επίδειξη για να το πει.

Και μην ξεχνάμε πως μπορεί να υπάρχει και η άλλη πλευρά. Ένα βιβλίο μπορεί να έχει εξαιρετικά περίπλοκη γλώσσα και, παρ' όλα αυτά, να έχει απλοϊκούς χαρακτήρες, προβλέψιμες ιδέες ή μια ιστορία χωρίς ιδιαίτερο βάθος.

Ο όρος απλοϊκή γραφή μπορεί να χρησιμοποιηθεί απολύτως θεμιτά όταν εξηγούμε τι δεν μας άρεσε. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν η λέξη χρησιμοποιείται σαν τελική ετυμηγορία. Η πεποίθηση πως η γραφή είναι απλοϊκή, άρα το βιβλίο είναι κακό, δεν προσβάλει μόνο τον συγγραφέα αλλά και τους αναγνώστες που προτιμούν αυτά τα απλά γραμμένα βιβλία. Δεν διαβάζουμε όλοι για τον ίδιο λόγο. Υπάρχει η κατηγορία αναγνώστη που θέλει να διαβάσει ένα απαιτητικό λογοτεχνικό μυθιστόρημα και να σταματάει κάθε τόσο για να υπογραμμίζει προτάσεις, ενώ μια άλλη κατηγορία θέλει να ξαπλώσει στον καναπέ μετά από μια κουραστική μέρα και να χαθεί σε μια ιστορία.

Κάποιοι αναγνώστες αγαπούν τις μεγάλες περιγραφές ενώ άλλοι τις βαριούνται αφόρητα. Υπάρχουν αυτοί οι αναγνώστες που θέλουν πολυεπίπεδους χαρακτήρες κι εκείνοι που θέλουν κυρίως έναν δυνατό έρωτα, μυστήριο, περιπέτεια ή δράση. Κανένας από αυτούς τους αναγνώστες δεν διαβάζει «λάθος». Και κανένα από αυτά τα είδη απόλαυσης δεν χρειάζεται να απολογηθεί για την ύπαρξή του.

Ίσως θα έπρεπε να σταματήσει η φράση "απλοϊκή γραφή" να χρησιμοποιείται ως προσβολή για ένα βιβλίο. Μπορούμε να πούμε ότι ένα βιβλίο έχει απλό λεξιλόγιο και λιτή σύνταξη ή ότι τι η αφήγηση είναι άμεση και οι περιγραφές είναι περιορισμένες και πως οι διάλογοι κυριαρχούν. Και μπορούμε φυσικά να πούμε ότι αυτό το είδος γραφής δεν μας ταιριάζει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να το παρουσιάσουμε ως αντικειμενικό ελάττωμα. Η λογοτεχνία δεν χρειάζεται να είναι δύσκολη για να είναι σημαντική κι ένα βιβλίο δεν χρειάζεται να μας δυσκολέψει για να μας αγγίξει.

Πριν χρησιμοποιήσουμε τις λέξεις απλοϊκή γραφή σαν μειωτικό χαρακτηρισμό, αξίζει να κάνουμε μια μικρή παύση και να αναρωτηθούμε αν μιλάμε πραγματικά για την ποιότητα της γραφής ή απλά για ένα είδος γραφής που δεν μας ταιριάζει. Μπορεί να μην του φαίνεται αλλά υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στα δύο κι αυτή η διαφορά αξίζει να υπάρχει και στις απόψεις μας.